Accordeon
Een accordeon is een muziekinstrument en wordt vanwege de manier van geluidvoortbrenging tot de aërofonen gerekend. Op basis van de bespeling is het een toetsinstrument. Het instrument wordt accordeon genoemd vanwege de constructie van het mechaniek van de linkerhand. Door een matrix van stangen en knoppen wordt een drietal tonen tegelijk geproduceerd, een akkoord.
Het accordeon werkt volgens hetzelfde principe als een mondharmonica. De lucht wordt hier echter aangevoerd door een balg. In de kast zitten de tongen die het geluid voortbrengen. het indrukken van een toets of knop laat de lucht langs één of meer tongen stromen waarbij het tongetje gaat trillen en het geluid ontstaat.
Een accordeon wordt vaak verward met andere instrumenten die gebaseerd zijn op het gebruik van doorslaande tongen, zoals de trekzak of harmonica, de concertina en de bandoneon. Een accordeon is echter niet wisseltonig; bij trekken en duwen wordt dezelfde toon geproduceerd. Een accordeon wordt wel eens beschreven als buik-orgel.
Accordeons worden gemaakt met aan de rechterhand een pianoklavier (de klavieraccordeon) of met 3 tot 5 rijen knoppen (de knopaccordeon).
De baskant (linkerhand) van het accordeon heeft ruwweg de volgende indeling:
... C G D A E B F# C# G# D# A# F C ... tertsen ... A♭ E♭ B♭ F C G D A E B F# C# G# ... grondtoon ... a♭ e♭ b♭ f c g d a e b f# c# g# ... majeurakkoord ... a♭m e♭m b♭m fm cm gm dm am em bm f#m c#m g#m ... mineurakkoord ... a♭7 e♭7 b♭7 f7 c7 g7 d7 a7 e7 b7 f#7 c#7 g#7 ... septiemakkoord ... a♭d7 e♭d7 b♭d7 fd7 cd7 gd7 dd7 ad7 ed7 bd7 f#d7 c#d7 g#d7 ... verminderd septiemakkoord
De baskant (linkerhand) van veel knopaccordeons heeft vaak een iets andere indeling met een extra rij voor de kleine tertsen, en weglating van de verminderde akkoorden (die al bijzonder makkelijk liggen in de rechterhand):
... B G♭ D♭ A♭ E♭ B♭ F C G D A E B ... kleine tertsen ... C G D A E B F# C# G# D# A# F C ... tertsen ... A♭ E♭ B♭ F C G D A E B F# C# G# ... grondtoon ... a♭ e♭ b♭ f c g d a e b f# c# g# ... majeurakkoord ... a♭m e♭m b♭m fm cm gm dm am em bm f#m c#m g#m ... mineurakkoord ... a♭7 e♭7 b♭7 f7 c7 g7 d7 a7 e7 b7 f#7 c#7 g#7 ... septiemakkoord
Met rechte bassen ziet de indeling er op deze wijze uit:
... B E A D G C F B♭ E♭ A♭ D♭ G♭ B ... kleine tertsen... C F A# D# G# C# F# B E A D G C ... tertsen... G# C# F# B E A D G C F B♭ E♭ Ab ... grondtoon... g#M c#M f#M bM eM aM dM gM cM fM b♭M e♭M a♭M ... majeurakkoord... g#m c#m f#m bm em am dm gm cm fm b♭m e♭m a♭m ... mineurakkoord... g#7 c#7 f#7 b7 e7 a7 d7 g7 c7 f7 b♭7 e♭7 a♭7 ... septiemakkoord
Inhoud |
registers
Een groep van 1 of meer tongen wordt een register genoemd. Door middel van knoppen boven de toetsen kan men tijdens het bespelen van register wisselen. Soms worden één of meer registerknoppen zo gemonteerd dat ze al spelend met de kin te bedienen zijn (kinregister) of (eveneens al spelend) met de onderarm. Meestal betreft het dan het 'master'-register waarmee alle tongen voor die toon tegelijk van lucht worden voorzien.De eenvoudigste accordeons hebben voor iedere toon één tong (of eigenlijk twee, duwen en trekken aan de balg hebben ieder een tong nodig) De grootste accordeons worden uitgevoerd met 5 tongen per toon en men spreekt dan van een vijfkorige melodiekant. De meeste accordeons zijn drie-korig en gebruiken dan twee 8-voet tongenblokken en een 4-voet tongenblok (octaaf hoger). De grootste hebben daarnaast nog een 16-voet en soms een derde 8-voet tongenblok. Iedere koor van een register wordt op de registerknoppen meestal voorgesteld door een aantal bolletjes. Het laagste bolletje staat voor het 16-voet koor, de middelste bolletjes voor 8-voet en het hoogste voor 4-voet.
Als er twee tongen van dezelfde toon een paar hertz verschillend gestemd worden is er sprake van een 'zwevend' register. Veel franse musette-accordeons gebruiken zelfs registers met drie tongen per toon waarin zowel een onderzweving als een bovenzweving optreedt. Een zweving is gemakkelijk te herkennen: een toon klinkt dan meer of minder 'wa-wa-wa-...', in tegenstelling tot het strakke 'waaaaaaa...'. De meeste Franse en Duitse accordeons gebruiken een wat grotere zweving dan de Italiaanse. Of een zwevend register al dan niet gebruikt wordt is wordt vooral bepaald door de muziek die op het accordeon gespeeld wordt.
Ook de baskant van nagenoeg alle accordeons is meerkorig uitgevoerd. De grotere accordeons hebben ook hiervoor registerknoppen. Accordeons worden gemaakt met een variabel aantal knoppen aan de linkerhand. De kleinste accordeons gebruiken 12 bassen: er zijn dan 6 grondtonen en de bijbehorende majeur-akkoorden. De grootste accordeons 120-bassers hebben een deel van de bassen 'dubbel' uitgevoerd om bij toonsoorten met veel kruizen of mollen geen grote 'sprongen' met de linkerhand te hoeven maken.
Cassotto
De grotere en duurdere accordeons kunnen zijn uitgerust met een cassotto (klankkamer) waarbij de trillende lucht via een extra compartiment geleid wordt in plaats van direct de accordeon te verlaten. Een cassotto wordt doorgaans aan de 8-voet en 16-voet registers gekoppeld.
Melodiebassen
Voor gebruik van het accordeon in de klassieke muziek is de gebruikelijke baskant onpraktisch. Om polyfone stukken ook met gebruik van de linkerhand te kunnen spelen worden accordeons soms uitgerust met een convertor waarmee de bas-kant op dezelfde wijze gaat fungeren als een knopaccordeon. Met een grote registerachtige knop kan de baskant omgeschakeld worden tussen melodiebassen en akkoorden. Deze melodiebassen worden ook wel baritonbassen genoemd. Bij sommige accordeons worden de melodiebassen vóór de gewone bassen geplaatst.
Categorieën
Balginstrument | Muziekinstrument