Imazighen

(Doorverwezen vanaf Berbers)

Verspreiding van de Imazighen in Noord-West Afrika.

De Imazighen, meervoud van Amazigh, ook vaak Berbers genaamd, zijn de oorspronkelijke inwoners van Noord-Afrika. In de oudheid werden de Imazighen Lybiërs, Numidiërs en Moren genoemd. De Imazighen leefden in een gebied dat zich uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan de oase Siwa in Egypte, en van Tunesië tot aan de Sahel. Dit gebied werd vroeger ook aangeduid als Barbarije.

Tegenwoordig zijn Imazighen voornamelijk te vinden in Marokko, Algerije en Libië. Tunesië daarentegen is zodanig gearabiseerd, dat de meeste Imazighen de Arabische cultuur en identiteit overnamen, met alle aspecten vandien (bijvoorbeeld taal en keuken). Ook in Mauritanië, Mali en Ghana, alsmede door middel van emigratie in Europa (naar schatting 3 miljoen; vooral in Frankrijk, Nederland en België), vindt men aanzienlijke gemeenschappen van Imazighen. De meeste Noord-Afrikanen kunnen Imazighen onder hun voorvaderen rekenen.

Berber of Amazigh

Gearabiseerde Imazighen hebben de Arabische keuken en taal deels overgenomen. Zij spreken dialecten die een mix zijn van met name Tamazight, Arabisch en veel andere talen. Deze talen staan in sommige gevallen (Darija van Marokko) zo ver van het Arabisch dat men van twee talen kan spreken. De keuken, kleding, etc. zijn bij gearabiseerde Imazighen nog steeds Amazigh.

Volgens vele bronnen komt de naam berber van het Griekse woord barbaroi(βαρβαροι). Dit is een benaming die de Grieken gaven aan ieder volk dat geen Grieks sprak en niet deelnam aan de Griekse beschaving. Van oorsprong was dat waarschijnlijk het Griekse woord voor de stammen die de Grieken in het noorden tegenkwamen, omdat die "barbarbarbar" leken te zeggen als ze praatten. 'Barbaar' stond dus voor een niet-ontwikkeld, primitief persoon.

Later is hier het woord Berber vanaf geleid, de oude Europese en meestgebruikte naam voor de Imazighen. Dit volk werd vroeger dan ook 'barbaren' genoemd, die woonden in 'Barbarije', de kuststrook aan de Middellandse Zee van het huidige Libië, Tunesië, Algerije, en Marokko. (De Nederlandse koopvaarders leerden het volk in 17e eeuw kennen als de Barbarijse Zeerovers) Om deze redenen wordt de aanduiding Berber vaak als beledigend gezien.

Imazighen noemen hun volk doorgaans niet Berbers maar Imazighen, wat vrije mensen betekent. Imazighen worden in diverse geschriften uit de klassieke oudheid genoemd, toen zij een van de schakels tussen de volkeren en beschavingen van Europa en Afrika ten zuiden van de Sahara vormden.

Sommigen echter prefereren de naam Berbers omdat niet alle Berbervolken zichzelf 'Imazighen' noemen (zie kaart; vergelijk de kwestie "Roma" vs. "zigeuners")..

Geschiedenis

Er ontstond al vroeg een Amazigh beschaving in Noord-Afrika. Zo werden Numidië en Mauritanië door Berbers gesticht. In Egypte zijn beschilderingen van graftombes gevonden die wijzen op een Amazigh-cultuur van voor 2400 v.Chr. Verder zijn er gelijkenissen aan te tonen tussen de Imazighen-mummies op de Canarische Eilanden en de Egyptische mummies. Bekende intellectuele Amazigh waren Augustinus, Apuleius en Terentius Afer.

De oorsprong van de Imazighen is onzeker. Gelegde relaties met Kanaänieten, Feniciërs, Kelten, Basken en Kaukasiërs zijn vooral van speculatieve aard. Ook wordt gezegd dat Imazighen afstammelingen zijn van Sahara-bewoners, toen die woestijn tijdens de IJstijden nog een vruchtbare vochtige vlakte was. Volgens de directeur van het Marokkaans Instituut voor Amazigh Cultuur IRCAM Mohamed Chafik is de afkomst niet van belang, daar het ontstaan van volkeren een dynamisch proces is.

Imazighen worden gezien als pioniers in de domesticatie van het rund.

Libu

Egyptenaren beschouwden buitenlanders veelal als hesy (kwaadaardig, ellendig) en schreven weinig over cultuur van derden. Namen worden wel eens genoemd, zoals Tehenu en de Temehu. Toch waren er later waarschijnlijk zelfs Imazighen die het tot Farao van Egypte brachten, toen Sheshonq I de Egyptische troon besteeg (XXII^e dynastie). De jaartelling van de Imazighen begint zelfs vanaf die datum. Sheshonq noemde zichzelf Heer van de Meshwesh (of Ma) en de stichter van de volgende dynastie XXIII Heer van de Libu. Deze Meshwesh en Libu hadden zich in de eeuw daarvoor in het noorden van Egypte gevestigd en speelden een grote rol in het leger van Egypte. Lybië is later door de Grieken naar deze Libu vernoemd.

Carthagers

Al vroeg vestigden zich Feniciërs in Noord-Afrika. Zij spraken een Semitische taal, het Punisch. Omdat Carthago het centrum daarvan was, raakten zij bekend als Carthagers. Een wederzijdse beïnvloeding en zelfs gedeeltelijke samensmelting van hun cultuur en die van de Imazighen vond daar tenslotte plaats. De Carthager Hannibal stak met olifanten de Alpen over in zijn veldtocht tegen Rome met een leger waaronder zich veel Imazighen bevonden. Door de vernietiging van het Carthaagse rijk door Rome is er bar weinig bewaard gebleven van de geschriften van deze cultuur, zodat we niet veel over Carthago weten, laat staan van de buren.

Er zijn van die buren wel veel inscripties overgebleven, soms ook in het Punisch of Latijn. Maar pogingen deze te ontcijferen zijn niet geslaagd.

Amazones

Ten oosten van de Carthagers vestigden zich ook Grieken en uit Griekse bron vernemen we wat meer. Volgens Herodotus waren de Amazones Lybiërs en dit woord is ook een ander woord voor Imazighen zoals Moren, Numidiërs en Berbers. Ook zijn de nieuwe interpretaties van het woord "Amazones" het hiermee eens, want ze verklaren "Amazones" als afleiding van woord "Amazigh".

Uit Romeinse bron vernemen we vooral de geschiedenis van hoe Noord-Afrika deel van het Romeinse Rijk geworden is. Zo is Juba II met Cleopatra Selena, de dochter van Marcus Antonius en van Cleopatra getrouwd.

Ook was Septimius Severus, een Romeinse keizer, van Amazigh oorsprong en opgevolgd door zijn zoon Caracalla. Eigenlijk is hun oorsprong niet helemaal duidelijk, sommigen stellen dat ze Feniciers (Puniërs) waren.

Moren

Nadat de islam in Noord-Afrika aanvankelijk voornamelijk verspreid was door bekeerde Imazighen, voerden de Arabische moslims ook oorlog tegen de onbekeerde Imazighen en voegden hun gebied toe aan het islamitische Arabische Rijk. Later waren het voornamelijk Imazighen die Spanje veroverden nadat ze bekeerd waren, onder de leiding van de Amazighse generaal Tarik ibn Zijad. De latere Moorse dynastieën van de Almohaden en de Almoraviden waren Amazigh-dynastieën.

De beruchte Moorse zeepiraten uit de 15e tot en met 19e eeuw waren van Tamazight afkomst. Deze piraten waren zeer gevreesd; tot aan de kust van IJsland voeren hun rooftochten. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden sloot in de 17e eeuw een verbond met de Sultan van Fez om ongestoord langs de kust te kunnen varen. Thor Heyerdahl beweerde later dat de Egyptenaren die naar Amerika gevaren zouden hebben, vermoedijk Imazighen in Egyptische dienst geweest waren. Zijn tocht in 1957 met de rieten boot Ra liet hij daarom ook vanaf de Marokkaanse kust aanvangen.

Guanches

De Guanches zijn vermoedelijk de oerbewoners van de Canarische Eilanden. Ze noemen zich Ikanariyen, en dit is strikt genomen een Tamazight woord.

Sommige onderzoeken wijzen erop dat de Guanches Imazighen zijn, maar anderen ontkennen dat weer. De Guanches spraken het Tamazight voor het Spaanse kolonialisme en tot nog toe gebruiken ze Tamazight woorden zoals Ahul (of Azul bij de andere Imazighen). Alhoewel het Spaanse kolonialisme dodelijk was voor het Guancho-Tamazight, zijn er lessen online te volgen om het Guancho-Tamazight te leren.

Er zijn een groot aantal Amazigh-actvisten onder de huidige Guanches die ernaar streven om hun identiteit te behouden in plaats van de Spaanse cultuur. en daarvoor werken ze samen de Amazigh-acivisten van Noord-Afrika.

De vlag van Guanches hoort tot de Amazigh-vlaggen en de namen van hun eilanden zijn Tamazight woorden.

Er zijn een aantal geleerden die de Amazigh-oorsprong van de Guanches ontkennen. Volgens de Guanches is dat te verklaren door politieke redenen, en zo wordt er gesteld dat de Guanches blond zijn in tegenstelling tot de Afrikanen.

Deze denkwijze is bekend in Noord-Afrika, zo worden de gearabiseerde Noord-Afrikanen als pure Arabieren beschouwd, en ook de niet-gearabiseerden als oude Arabieren die in de oudheid naar Noord-Afrika vertrokken vanuit Jemen, beschouwd. Dit verhaal komt ook voor tijdens het Franse Kolonialisme in Marokko, en weer werd er beweerd dat de Imazighen Europeanen van oorsprong zijn.

Arabisering van de Imazighen

Doordat de islamitische en Arabische cultuur door velen als superieur werd beschouwd, vond er een sterke arabisering plaats in veel landen in Noord-Afrika. Dit ging gepaard met discriminatie van Imazighen, waardoor taal, cultuur en identiteit bedreigd werden. Vele Imazighen hebben zich in de jaren 60 tot 80 van de 20ste eeuw in West-Europa gevestigd, waaronder Nederland en België. Merkwaardig genoeg kregen velen in Nederland materiaal vertaald in het Arabisch en niet in hun moedertaal, het Tamazight. In Tunesië zijn er bijna geen moedertaalsprekers van het Tamazight meer over.

In feite stamt de grote meerderheid van de bevolking van Marokko, Algerije, Tunesië en Lybië af van de Imazighen. De geïmmigreerde Fenicische, Griekse, Romeinse, Vandaalse, Westgothische, Vikingen en Arabische kolonisten vormden altijd een kleine minderheid ten opzichte van de inheemse bevolking.

Opstanden

De Imazighen hebben zich in Algerije tijdens de onafhankelijkheidsstrijd sterker verzet tegen de Fransen dan de Arabieren. Na de onafhankelijkheid profiteerden ze daar niet van.

In het Libië van Khadaffi is er officieel geen sprake van Imazighen, aangezien er een pan-arabische politiek gevoerd wordt.

In Marokko kwamen de Riffijnen onder Mohammed Abdelkrim El Khattabi in de twintiger jaren enkele malen in opstand. Dat waren zeker niet de laatste malen; Hassan II maakte daarop hele streken met de grond gelijk.

Taal

De Imazighen spreken de Berbertalen (binnen Marokko en Noord-Algerije wordt ook de term 'Tamazight' gebruikt). De Berbertalen vormen een tak van de Afro-Aziatische taalfamilie en zijn daarmee in de verte verwant aan de Semitische talen en bijvoorbeeld het oude Egyptisch In Marokko en Noord-Algerije worden de Berbertalen van links naar rechts geschreven (en niet van rechts naar links, zoals bij het Arabisch het geval is); het schrift dat daarvoor in gebruik is wordt Tifinagh genoemd. Voorbeelden van Berbertalen of -dialecten zijn het Tachelhit, het Tamazight (Midden-Atlas Berber), het Tarifit, het Tamasheq (de taal van de Toearegs in de Sahara), en het Siwi (Egypte) (zie Stroomer 2002).

Tamazight is erkend als een nationale taal in Algerije hetzij zonder officiële status naast het Arabisch en Frans, maar in andere landen is dit niet het geval. Vanaf het jaar 2003 wordt de taal ook in Marokko onderwezen, na decennia van onderdrukking. Over de Berbertalen bestaat het hardnekkige misverstand dat ze niet geschreven worden. In feite is het Tifinagh schriftsysteem al vele eeuwen in gebruik bij de Toeareg-nomaden; en het Tashelhiyt bezit een literaire traditie (waarbij gebruikgemaakt wordt van de Magribijnse variant van het Arabische schrift) die terugreikt tot het einde van de zestiende eeuw. Pogingen om de vele, veel oudere inscripties in het oude Numidische schrift – de voorloper van Tifinagh – te ontcijferen hebben echter niet veel meer opgeleverd dan een handvol overeenkomsten, bijvoorbeeld een vrouwelijke uitgang op -t die typerend voor Afro-Aziatische talen is.Het IRCAM standaardiseert het Tamazight binnen Marokko.

Godsdienst

De meeste Imazighen zijn soennitische moslims. Voor de islamitische veroveringen van de 7e eeuw n.Chr. waren de meeste Imazighen christelijk, met een joodse minderheid.

De Imazighen kenden ook andere godsdiensten en goden zoals :

• Antaios (Änti in het Tamazight): deze Imazighische god was volgens de legende de zoon van de landgodin Ghaia en de zeegod Poseidon (de god van het water en de zee), en Tindjis was zijn vrouw. Âanti was een reusachtig grote god van ongeveer 30 meter lang, en was de beschermer van het land van de Imazighen tegen de vreemdelingen die van plan waren het land van de Imazighen binnen te dringen. Volgens de legende was hij een onverslaanbare god. Hij kon zijn kracht steeds vernieuwen door naar het land terug te keren en zijn lichaam met zand te zalven. Hij bleef onverslaanbaar zolang niemand het geheim van zijn kracht wist te ontdekken. Volgens andere legendes heeft de Griekse god Herakles tenslotte het geheim ontdekt, en hem verslagen. Sommige mythologen stellen dat dat gevecht in Noord-Afrika in de streek van Tanger is geweest. Een paar onderzoekers denken dat zijn graf in Mzoera vlakbij Ithnayn Sidi Alyamni was. Dit graf is indrukwekkend aangepast aan de enorme lengte van Âanti. Er zijn ook sporen gevonden bij de Griekse mythen die over het gevecht van Âanti en Herakles vertellen.

• Amon: Deze god was een god voor zowel de Oude Egyptenaren als de Imazighen. De Imazighen die in hem geloofden werden Nasamon genoemd, en hier vertelde Herodotus over dat de Nasamon bepaalde rituelen uitoefenden om de toekomst te voorzeggen. Ze bezochten de graven van hun voorouders, en oefenden bepaalde rituelen uit en daarna moesten ze slapen, om de toekomst te verkennen in hun dromen. Amon werd symbolisch als ram beschouwd, als god van de vruchtbaarheid, kracht en het voortbestaan. Vroeger was het onomstreden, dat Amon een Egyptische god was. Maar nu begint men deze theorie in twijfel te trekken na de ontdekkingen van verschillende sporen die naar de god Amon als ram verwijzen in verschillende streken in Noord-Afrika en in de Sahara.

• Animisme:De Imazighen geloofden in de geesten en hun kracht, daarom probeerden ze in contact met de bovennatuurlijke wereld te komen via de geesten van hun gestorven voorouders. Ook werd een eed afgelegd met verwijzing naar de eervol gestorven voorouders. Naast de verering van de natuurkrachten hebben de Imazighen ook de graven van hun voorouders vereerd, zoals het graf van Massinissa en Juba II. Volgens Mustapha Ouachi is deze manier van een gelofte/eed afleggen nog steeds levend in het onderbewuste van de huidige Imazighen (en de gearabiseerden) in Marokko en dat verklaart het grote aantal van de heilige graven in Marokko. Overdreven wordt er gezegd dat Marokko het land is van "duizend-en-een heilig graf".

• Zonnecultus: Volgens Herodotus en Ibn Khaldoen waren er ook veel Imazighen die de zon vereerden; indrukwekkend is de hoeveelheid van oude Imazighische graven die naar het oosten gericht zijn waar de zon opkomt. Dit stelde ook de Algerijnse archeologe M. Hashid vast.

• Religieuze muziek: De Imazighen waren begaafd in de muziekkunst en poëzie. Herodotus vertelt erover dat de godsdienstige muziek allereerst bij de Lybiers (de Imazighen) is verschenen en daarna hebben de Grieken dat van hen overgenomen zoals ze hun goden ook overnamen zoals Poseidon en Athena en andere goden.

Bronnen

• Stroomer, Harry (2002) In de schaduw van het Arabisch: over niet-arabische talen en culturen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Inaugurele rede Universiteit van Leiden.

Externe links

Categorieën

Zoeken

Zoeken