Będzin
Współrzędne: 50°20'00" N 019°07'00" E
| Będzin | |||||
| |||||
| Dewiza: Civitas Regi Bendzinensis | |||||
| Województwo | śląskie | ||||
| Powiat | będziński | ||||
| Gmina - rodzaj | Będzin miejska | ||||
| Założono | IX wiek | ||||
| Prawa miejskie | 1358 | ||||
| Prezydent | Radosław Baran (e-mail) | ||||
| Powierzchnia | 37,08 km² | ||||
| Położenie | 50° 20' N 19° 07' E | ||||
| Wysokość | 260-382 m n.p.m. | ||||
| Liczba mieszkańców (2004) - liczba ludności - gęstość - aglomeracja | 58 662 1582 os./km² 3 487 000 (Katowice) | ||||
| Strefa numeracyjna (do 2005) | (+48) 32 | ||||
| Kod pocztowy | 42-500 | ||||
| Tablice rejestracyjne | SBE | ||||
| TERC10 (TERYT) | 2243301011 | ||||
| Miasta partnerskie |  Tatabanya  Iżewsk  Kaisiadorys | ||||
Położenie na mapie Polski | |||||
| Urząd miejski3 ul. 11 Listopada 2042-500 Będzin (e-mail) | |||||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons | |||||
| Strona internetowa miasta | |||||
Będzin – sześćdziesięciotysięczne miasto położone nad rzeką Czarną Przemsząw południowej Polsce, we wschodniej części województwa śląskiego. Miasto będące historyczną stolicą regionu, zwanym od wielu lat Zagłębiem Dąbrowskim. Będzin należy do najstarszych miast województwa śląskiego. Jest siedzibą Starostwa Powiatowego. Pełni rolę ośrodka gospodarczego, oświatowego i finansowo-administracyjnego względem siedmiu ościennych gmin.Jest dziś ważnym ośrodkiem przemysłowo-energetycznym w pn.-wsch. części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOPu). Prezydent miasta 9 stycznia 2006 r. podpisał deklarację utworzenia i przystąpienia do Górnośląskiego Związku Metropolitalnego (GZMu) miasta Będzina.
Spis treści |
Opis miasta
Będzin jest zabytkowym miastem, zbudowanym nad rzeką Czarną Przemszą. Historycznie związany był z Małopolską, stanowiąc jej zbrojne rubieże. Życie mieszkańców od prawieków koncentrowało się wokół Góry Zamkowej. W IX-XII w. funkcjonował średniowieczny gród obrony z podgrodziem rzemieślniczo-handlowym. Dogodne położenie miasta na przecięciu handlowych szlaków średniowiecznej Europy oraz przywileje uzyskiwane od kolejnych władców zapewniły Będzinowi wspaniałe warunki rozwoju handlu i rzemiosła. Odkrycie pod koniec XVII w. bogatych złóż węgla kamiennego pozwoliło na rozwinięcie górnictwa i hutnictwa, stawiając Będzin do czasów obecnych na znacznej pozycji w aglomeracji górnośląskiej. Sto lat później Będzin dzięki Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej uzyskał połączenie z Katowicami i Warszawą. Miasto było przez całe wieki ośrodkiem władzy regionie, naznaczonym licznymi zabytkami, usytuowany na Szlaku Orlich Gniazd. Będzin posiada ogromne możliwości turystyczne. Podobnie jak inne ośrodki Zagłębia Dąbrowskiego, Będzin jest miastem o rozbudowanym przemyśle. Potencjał gospodarczy tworzą przemysł energetyczny, elektryczny, i metalowy oraz liczne centra handlowe. Pomimo trudności związanych z restrukturyzacją gospodarki, miasto posiada duże możliwości rozwoju. Szanse rozwojowe szczególnie upatruje się jego w położeniu komunikacyjnym na przecięciu ważnych węzłów drogowych o znaczeniu krajowym i międzynarodowym, w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego.
Dzielnice
- Syberka (od okolo 1970) osiedle powstalo dla klasy robotniczej pracownikow Huty Katowice
- Małobądz (od 1915) (na jej gruntach powstało osiedle Syberka)
- Gzichów (od 1915) (w jej skład wchodzą: Brzozowica, osiedle Zamkowe)
- Warpie (w jej składzie tzw. Kamionka oraz osiedle mieszkaniowe Warpie – Wschód)
- Ksawera (wraz z Koszelewem) (od 1923)
- Łagisza (od 1973, w latach 1967-1973 miasto)
- Grodziec (od 1975, w latach (1951-1975 miasto)
- Wojkowice (w latach 1977-1992) – obecnie samodzielne miasto
Geografia
Będzin leży na Wyżynie Śląskiej, w dolinie rzeki Czarnej Przemszy. Położony jest w odległości 12 km od stolicy województwa śląskiego – Katowic, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego (w skład którego wchodzą pobliskie miasta: Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków i Siewierz), którego jest historyczną stolicą. Jest miastem handlowo – przemysłowym.
- Położenie gminy wyznaczają współrzędne geograficzne:
- 190 0330 W
- 190 1116 E
- 8500 2213 N
- 500 1805 S
- Geometryczny środek miasta opisują współrzędne: 19007'23 E i 50020'09 N
- Długość granic Będzina wynosi: 37,62 km
- Całkowita powierzchnia: 37,5 km²
- użytki rolne: 48%
- użytki leśne: 5%
Miasto stanowi 10,08% powierzchni powiatu.
- Wysokość n.p.m.
- najwyższa: 382 (Góra Św. Doroty)
- najniższa: ok. 260 (dolina rzeki Czarnej Przemszy)
Historia
- Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Będzina.
Nazwa "Będzin" pochodzi prawdopodobnie od imienia osobowego Będa lub Będzan, choć piękna (aczkolwiek nieprawdziwa) legenda mówi, jakoby miano nadał miastu (a przy okazji również i okolicznym miejscowościom, czyli swoiście znaczącej części Zagłębia Dąbrowskiego) - sam Kazimierz III Wielki (wg innych wersji Kazimierz I Odnowiciel). Król miał wyrazić się podczas lustracji nadprzemszańskiego grodu iż: Tam rosną dąbrowy, tam sosnowy, tutaj będziem My, tam Pogoń, a tam czeladź nasza.
W swojej historii miasto nazywane też było: Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Bądzin, Bendzin oraz Bendsburg.
- Lata czterdzieste XIV w. – powstanie miasta na prawie polskim (na pewno miasto istniało już w 1349 r.).
- 5 sierpnia 1358 – nadanie przez Kazimierza III Wielkiego dokumentu lokacyjnego na prawie niemieckim (prawo magdeburskie) Będzinowi.
- Pierwszym znanym wójtem był Hinko (Jan ?) zwany Ethiopusem
- 1358 początek budowy kamiennego zamku i fortyfikacji miejskich,
- 1363 – budowa murowanego kościoła pod wezwaniem Św. Trójcy,
- 1364 – ukończenie budowy murów obronnych i zamku.
- całość zamykał owal o powierzchni ok. 7 ha.
- istniały dwie bramy: bytomska i sławkowska.
- Miasto posiadało dwa place handlowe.
Gospodarka
Przemysł reprezentowany jest przez: hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin), przemysł energetyczny (elektrownia Łagisza i elektrociepłownia Będzin), stalowy, spożywczy (cukierniczy, chłodniczy). Do niedawna rozwijało się także górnictwo węgla kamiennego (Kopalnia Grodziec, kopalnia odkrywka "Brzozowica"), przemysł obuwniczy (zakłady ButBędzin d. Chełmek), cementowy (najstarsza w Polsce Cementownia Grodziec), browarski i in.
Przedsiębiorstwa
Do najważniejszych zakładów pracy należą:
- PKE S.A. Elektrownia Łagisza – wybudowana w latach 1960-1970 produkcja energii elektrycznej, produkcja i przesył ciepła, parowa o mocy 840 MW opalana węglem kamiennym Strona firmy
- Elektrociepłownia Będzin S.A. – wybudowana 1913 r. (Moc 55 MW). Zajmujący się sprzedaż ciepła i energii elektrycznej do miast Zagłębia Dąbrowskiego Strona firmy
- Fabryka Przewodów Energetycznych S.A. – założona w 1928 r., jeden z największych w Polsce producentów nieizolowanych przewodów energetycznych (aluminiowych i miedzianych) Strona firmy
- ENION S.A. Będziński Zakład Elektroenergetyczny S.A. – zakład zajmujący się kupnem i przesyłem energii elektrycznej Strona firmy
- Huta Będzin S.A. – powstała w 1890 r., dostarcza ona na rynek produkty z metali nieżelaznych – miedzi, mosiądzu i aluminium Strona firmy
- Mostostal Będzin – specjalistyczna firma montażowo-budowlana. Jej korzenie sięgają początku, kiedy to 1912 r. rozpoczął działalność Zakład Kotlarski i Budowa Konstrukcji Żelaznych Albiński-Szmidt i S-ka. Strona firmy
- Kreisel – jeden z największych producentów materiałów budowlanych w Polsce Strona firmy
- PTHU Interpromex Sp. z o.o. – firma zajmująca się: gospodarką odpadami, zimowym i letnim utrzymaniem dróg oraz obsługą targowisk i parkingów miejskich Strona firmy
- Metalplast Będzin S.A. – producent płyt PCW i PE
- Centrostal Będzin – producent stali
Transport
Będzin posiada dogodne połączenie z resztą kraju – leży na skrzyżowaniu dwóch ważnych tras szybkiego ruchu: drogą ekspresową (międzynarodowa) nr 94 E40 z Wrocławia do Krakowa oraz drogą ekspresową (krajowa) nr S86 z Katowic do Warszawy, która 11 kilometrów dalej łączy się węźle Podwarpie z drogą ekspresową (międzynarodowa) S1 E75 .
W odległości zaledwie kilkunastu kilometrów znajduje się też Międzynarodowego Portu Lotniczego w Pyrzowicach
Komunikacja miejska
System komunikacji miejskiej oparty jest na transporcie tramwajowym i autobusowym. Połączenia autobusowe (40 linii) umożliwiają bezpośredni dojazd podróżnych do Sosnowca, Dąbrowy Górniczej, Bobrownik, Piekar Śląskich, Bytomia, Mysłowic, Czeladzi, Siemianowic Śląskich, Sławkowa, Psar, Mierzęcic, Wojkowic, Katowic, Ożarowic, Siewierza, Jaworzna.
Pierwszą linię tramwajową otwarto w Zagłębiu Dąbrowskim w 1927 r. Tramwaje (5 linii) są poprowadzone do Sosnowca, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi i Wojkowic-Żychcic.
Kolej
Pierwszą linię kolejową otwarto w Będzinie w 1859 r. i była to odnoga kolei warszawsko-wiedeńskiej. W mieście powstały wtedy dwie stacje Będzin-Miasto i Będzin (zwana dzisiaj często Nowym Będzinem). Z czasem powstała też trzecia – Będzin-Ksawera. Obecnie na stacjach tych obsługiwana jest wyłącznie komunikacja podmiejska pomiędzy Gliwicami i Częstochową.
Edukacja
- Zobacz więcej w osobnym artykule: Szkoły w Będzinie.
Zabytki
Ważniejsze zabytki miasta
- Układ urbanistyczny miasta wraz ze wzgórzem zamkowym,
- Zamek Piastowski z XIV wieku,
- Mury miejskie z XIV wieku;
- Kościół parafialny pw. św. Trójcy z XIV wieku;
- Kościół cmentarny pw. św. Tomasza z Canterbury z XVIII wieku;
- Zespół parkowo-pałacowy Mieroszewskich z XVIII wieku;
- Cmentarz żydowski na Górze Zamkowej;
- Dworzec PKP z XIX wieku;
- Budynek Banku Śląskiego;
- Gmach dawnego Starostwa Powiatowego z 1911 roku;
- Szereg kamienic w Śródmieściu;
- Zespół parkowo-pałacowy Ciechanowskich z XIX wieku;
- Kościół filialny pw. św. Doroty z XVII wieku;
- Grodzisko wczesnośredniowieczne na wzgórzu Dorotka;
- Kościół parafialny pw. św. Katarzyny z XVIII wieku;
- Wila Ciechanowskich;
- Zespół zabudowy byłej Cementowni "Grodziec";
- Zespół zabudowy Kopalni Węgla Kamiennego "Grodziec";
- Kompleksy zabudowy robotniczej w dzielnicy Grodziec;
- ogółem na terenie miasta Będzina znajduje się 6 obiektów zabytkowych pod ochroną prawną i 80 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską
Sport
- Zobacz więcej w osobnym artykule: Sport w Będzinie.
- sekcja piłki nożnej
- sekcja piłki nożnej
- sekcja piłki nożnej
- sekcja piłki siatkowej (zlikwidowana w 1999r)
- sekcja motorowa (zlikwidowana w 1956r)
- sekcja piłki siatkowej
- Klub Jeździecki "Amigo" Grodziec (www)
- sekcja jazdy konnej
- Automobilklub "Zamkowy" w Będzinie (www)
- sekcja motorowa
Nieistniejące już kluby
- PTG "Sokół" Będzin
- TS "Hakoah" Będzin
- Klub Tenisowy w Grodźcu
- Klub Sportowy "Solvay" Grodziec
- ZKS "Budowlani" Grodziec
- KS "Gwardia" Będzin
- KS "Stal" Będzin
- RKS "Zagłębianka" Będzin
Kultura
- Galerie
- Galeria CZAS
- Letnia galeria "Strych"
- Ośrodek Kultury
- King's Pub i Galeria
- Kabarety
- Kabaret Klinkiernia (www)
- Teatry
- Biblioteki
- Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna (www)
- Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach Filia w Będzinie
Ludność
Zmiany demograficzne
(rok - liczba mieszkańców)
|
Dane z 30 czerwca 20042:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 58 662 | 100 | 30 843 | 52,6 | 27 819 | 47,4 |
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) | 1582 | 831,8 | 750,2 | |||
Według danych z roku 20026, średni dochód na mieszkańca wynosił 1663,93 zł.
Honorowi obywatele
|
|
Galeria
Obraz dawny
 |  |  | |
 |  |  | |
 |  |  |  |
 |  |  |  |
 |  | ||
 |
Obraz dzisiejszy
 |  |  | |
 |  |  |
Bibliografia
- Włodzimierz Błaszczyk: "Będzin przez Wieki. Dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu". Poznań 1982.
- Marian Kantor Mirski: "Królewskie miasto Będzin". Opracowanie i przypisy Jan Przemsza-Zieliński. Sosnowiec-Będzin 1996.
- Jan Przemsza-Zieliński: "Przesławne królewskie miasto Będzin i najbliższe okolice od Bobrownik do Żychcic. Sosnowiec 1998.
- Jan Przemsza-Zieliński: "Historia Zagłębia Dąbrowskiego". Sosnowiec 1992-1994.
Zobacz też
- Galeria zdjęć Będzina
- zmiany nazewnictwa będzińskich ulic
- Herb Będzina
- Powiat będziński
- Parafia pod wezwaniem Świętej Trójcy w Będzinie
- Najstarsza Synagoga w Będzinie
- Stara Synagoga w Będzinie
- Synagoga w Będzinie
- Synagoga Mizrachi w Będzinie
Sąsiednie gminy
Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Psary, Sosnowiec, Wojkowice, Siemianowice Śląskie.
Linki zewnętrzne
- Strona internetowa miasta Będzina
- Strona o Będzinie
- Będzin w serwisie Zobacz Śląsk!
- Starostwo Powiatowe w Będzinie
- Portal Regionalny – miasto Będzin
- Niezależny serwis informacyjny miasta i regionu
- Internetowy serwis informacyjny Będzina i Zagłębia Dąbrowskiego
Będzin • Bytom • Chorzów • Czeladź • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jaworzno • Katowice • Knurów • Mysłowice • Piekary Śląskie • Ruda Śląska • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tychy • Zabrze
Miasta na prawach powiatu: Bielsko-Biała • Bytom • Chorzów • Częstochowa • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Katowice • Mysłowice • Piekary Śląskie • Ruda Śląska • Rybnik • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tychy • Zabrze • Żory
Powiaty:będziński • bielski • bieruńsko-lędziński • cieszyński • częstochowski • gliwicki • kłobucki • lubliniecki • mikołowski • myszkowski • pszczyński • raciborski • rybnicki • tarnogórski • wodzisławski • zawierciański • żywiecki
Kategorie
Będzin