Język białoruski

Беларуская мова
Obszar	Białoruś, Polska,Kanada i inne
Liczba mówiących	9 milionów
Ranking	(poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki wschodniosłowiańskie ***Język białoruski
Pismo	cyrylica
Status oficjalny
Język urzędowy	Białoruś; od 2005 roku w Polsce język regionalny, z możliwością wprowadzenia do urzędów jako język pomocniczy w woj. podlaskim
Regulowany przez	?
Kody języka
ISO 639-1	be
ISO 639-2	bel
SIL	BEL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata Białoruska wersja językowa Wikipedii W Wikisłowniku: Słownik języka białoruskiego </div>

Język białoruski (беларуская мова) - należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem jest w granicach 9 milionów.Formowanie się jezyka białoruskiego zaczęło się w XII wieku. W XIII wieku język białoruski stał się językiem państwowym Więlkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w języku białoruskim wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. W XVI wieku jedna z pierwszych Konstytucji w Europie - Statut Litewski (1522, 1566, 1588) - pisana była po białorusku. Koniec XVI wieku - pojawienie się pierwszej gramatyki jezyka białoruskiego (1596 - L.Zizanija, 1619 - M.Smotrycki, ). Po zawarciu Unii Lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie WKL. Wskutek tego w 1696 roku jezyk białoruski jako język urzędowy WKL zastępowany był przez język polski.XVIII-połowa XIX wieku - to okres upadku języka białoruskiego, kiedy po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie białoruskie włączone były do Rosji. Jezyk białoruski był zakazany w Imperium Rosyjskim. Odrodzenie nstąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości Jana Borszczewskiego, Władysława Syrokomli, Wincenta Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów. W roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Republiki Radzieckiej. Do lat 40. oprócz języka białoruskiego na Białorusi językami urzędowymi były również rosyjski, jidysz, polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanowicz, Maksim Harecki, Wacław Łastouski, Jozef Losik, Zmitrok Biadula, Kuźma Czorny i wielu innych.Koniec lat 20. - lata 30. - okres represji Stalina. Zaczęła się ostra walka z t. zw. "nacdemami" (nacjonał-demokratyzmem) na Białorusi. Praktycznie całość inteligencji białoruskiej uległa zniszczeniu. Zmiany do lepszego odbyły się dopiero w latach powojennych. W 1991 roku weszła nowa ustawa o jezykach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit politycznych rządzących na Białorusi od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest powoli zastępowany językiem rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce (na Podlasiu) i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie.

Białoruski język literacki powstał jeszcze w XIV wieku, natomiast okres upadku (XVIII- połowa XIX) spowodował odejście od wczesnych tradycji piśmiennictwa i kształtowanie nowego języka literackiego w XIX wieku; zapisywany był wówczas w alfabecie łacińskim, który dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja 1916 roku).Kreolem języka rosyjskiego i białoruskiego jest tzw. trasianka.

Wyróżnia się 3 zespoły dialektów:

• centralne
• północno-wschodnie
• południowo-zachodnie

Okresy w historii języka białoruskiego:

1. Staroruski, ogólnoruski (X-XIV w.)
   
2. Język starobiałoruski (XIV-XVIII w.)
   • formowanie języka białoruskiego (XV w.)
   • złoty wiek, język państwowy w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI w.)
   • stopniowe zanikanie (XVII-XVIII w.)
   • domowy język wieśniaków, w folklorze (XVIII w.)
3. Nowy (współczesny) język białoruski
   • formowanie (XIX w.)
   • rozwój języka (XX w.)

Alfabet

Współcześnie oficjalnym alfabetem jest cyrylica, chociaż używa się też tak zwanej łacinki.

Znak "Ь" i mały "ь" to znaki miękkie. Nie są one samodzielne, a jedynie dodawane do innych głosek, by zmienić je w inne.Np. białoruskie i rosyjskie "Ł" po dodaniu tego znaku to "L".

Litera "ґ" występuje w wyrazach obcych, np. ґузік (guzik).

Akanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa - krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).

Transkrypcja

Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.

Literę л oddaje się

• przez l przed ь, і, е, я, ё, ю, np. зельле - zielle, пяклі - piakli;
• przez ł w innych sytuacjach, np. гарэлка - harełka.

Litery е, ë, ю, я oddaje się

• przez je, jo, ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ь i ', np. ем - jem, сям'ёю - siamjoju;
• przez e, o, u, a po л np. сьлёз - śloz;
• przez ie, io, iu, ia po innych spółgłoskach, np. цёпла - ciopła.

Literę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўnik - słoŭnik/słounik, воўк - woŭk/wouk.

Literę ь

• pomija się po л, np. соль - sol;
• oddaje się przez znak zmiękczenia (´, nie apostrof ') w innych sytuacjach, np. дзень - dzień, ехаць - jechać.

Apostrof (') pomija się, np. аб'ехаць - abjechać.

== Przykłady języka białoruskiego. ==

Ja nie paeta, o kryj mianie Boža!Nia rvusia ja k słavie hetkaj ni mała.Choć piesieńku-dumku i vysnyju moža,Zavusia ja tolki Janka Kupała.

Słavu paetaŭ raznosiać pa śviecie,Vianki ŭskładajuć i zvoniać pachvałaj.Ja ž cicha hraju -Chto cichich przykmiecie...At, viedama, z vioski Janka Kupała...

                          (Janka Kupała, 1913)

Умейце шанаваць чужыя алтары.Не, не чужым багам маліцца,А шанаваць людзей з другою верайАльбо бязвер'ем.Можна толькі такУ згодзе жыць у каламутным свеце,Дзе злосна разбураюць алтары -Свае, чужыя,Шанаваць не ўмеюцьЧужое веры і чужой крыві.Таму і пахне порахам з крывёю.

                         (Фелікс Баторын, 2001)

Zobacz także:

• język (mowa)
• lingwistyka.

Linki zewnętrzne

• Słownik polsko-białoruski i białorusko-polski
• Strona o łacince białoruskiej
• Białorusko-polski słownik gwary używanej na północnym Podlasiu

Kategorie

Znajdź

Znajdź