Język czeski
Więcej informacji co należy poprawić, być może znajdziesz na odpowiedniej stronie. W pracy nad artykułem należy korzystać z zaleceń edycyjnych. Po naprawieniu wszystkich błędów można usunąć tę wiadomość.
Możesz także przejrzeć pełną listę stron wymagających dopracowania.</div>
| Čeština | |
| Obszar | Czechy, Słowacja i inne |
| Liczba mówiących | 12 milionów |
| Ranking | 73. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki zachodniosłowiańskie ***Język czeski |
| Pismo | łaciński |
| Status oficjalny | |
| Język urzędowy | Czechy, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej |
| Regulowany przez | Instytut Języka Czeskiego |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | cze/ces |
| SIL | CZC |
| W Wikipedii | |
Zobacz też: język, języki świata </div> | |
Spis treści |
Podstawowe wiadomości
Język czeski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich i jest używany przez ok. 10 mln Czechów i Morawian, zamieszkujących Republikę Czeską, gdzie jest językiem urzędowym oraz kilkaset tysięcy osób (niektóre źródła mówią nawet o dwóch milionach) w innych krajach (Słowacja, Austria, Niemcy, Polska, Ukraina, USA).
Wyróżnia się 3 główne zespoły jego dialektów: czeskie właściwe, hanackie i laskie (dialekt morawski ?).
Język ten jest na tyle podobny do języka polskiego, że Polacy mogą się w prostych sprawach porozumieć z Czechami bez większych trudności.
Historia języka czeskiego
Czesko-słowacka podgrupa etniczno-językowa wyodrębniła się w wieku IX, kiedy to migracje Madziarów odcięły ją od Słowian południowych i spowodowała jej zwrócenie się w kierunku Słowian zachodnich.
Najstarsze zabytki języka czeskiego pochodzą z XII w. (Kronika Kosmasa). W XIII i XIV w. rozwija się religijne (hymn do św. Wacława jest starszy przynajmniej o 200 lat od polskiej Bogurodzicy) i świeckie piśmiennictwo w tym języku, wcześniej w użyciu był język staro-cerkiewno-słowiański, który był językiem piśmiennym państwa wielkomorawskiego. Od tego czasu następuje okres rozkwitu języka czeskiego, zwłaszcza dzięki działalności Jana Husa. W okresie od X do XVI w. język czeski wywarł znaczący wpływ na słownictwo i ortografię języka polskiego.
Od roku 1620, po przegranej z Habsburgami, następuje upadek języka, który staje się językiem chłopstwa, podczas gdy szlachta i mieszczaństwo posługuje się niemieckim.
Dopiero pod koniec XVIII w. budzi się na nowo czeska świadomość narodowa i potrzeba wskrzeszenia języka czeskiego. W XIX w. kształtuje się współczesny język literacki (spisovná čeština), do czego przyczynił się znany czeski lingwista Josef Jungmann. Do XVI-wiecznego słownictwa czeskiego, wprowadził on wiele wyrazów gwarowych oraz z innych języków słowiańskich, pochodzenia polskiego lub rosyjskiego.
Fonetyka i pisownia
Do głównych różnic w stosunku do języka polskiego należą:
- zachowanie iloczasu samogłosek
- zanik samogłosek nosowych
- zgłoskotwórcze r i l (sonanty)
- zachowanie rozróżnienia między dźwięcznym h a bezdźwięcznym ch
- polskie g przechodzi w h: główny to hlavní
Do zapisu języka czeskiego stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, tzw. alfabet husycki. Czeska abeceda liczy 42 litery:
Aa Áá Bb Cc Čč Dd Ďď Ee Éé Ěě Ff Gg Hh CHch Ii Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ňň Oo Óó Pp Qq Rr Řř Ss Šš Tt Ťť Uu Úú Ůů Vv Ww Xx Yy Ýý Zz Žž
Znaki diakrytyczne to kreseczka (čárka), kółko (kroužek) i daszek (haček, ť i ď to również litery z daszkami).
- Kreseczka nad samogłoską oznacza długą wymowę.
- Ů odpowiada polskiemu ó i wymawia się identycznie jak ú, ale ů nie pojawia się na początku wyrazów, a ú pojawia się w środku tylko w wyrazach obcych i złożeniach, a na końcu prawie w ogóle.
- I i y oraz í i ý wymawia się jednakowo, z jednym wyjątkiem: t, d, n w wyrazach rdzennie czeskich przed i i í wymawia się jak ť, ď, ň. (Ny, ný oraz ni i ní w wyrazach obcych wymawia się możliwie twardo, w sposób trudny dla Polaka. Oczywiście również si, zi, ci wymawia się możliwie twardo, jak w wyrazach sinus, bezimienny, cirrus.
- Jak wynika z obrazka, czeskie samogłoski krótkie i długie zazwyczaj odpowiadają barwą polskim (zobacz [ɛ], [a], [u]). Jedynie czeskie o/ó jest wąskie ([o]), czeskie i/y wymawia się pośrednio między polskimi i a y ([ɪ]), zaś í/ý ma barwę polskiego i ([i]).
- Ě odpowiada polskiemu ie, czyli zmiękcza poprzednią samogłoskę, z tym, że
- jedynie tě, dě, ně wymawia się jak ťe, ďe, ńe;
- bě, pě, vě, fě wymawia się raczej jak bje, pje, wje, fje.
- mě wymawia się jak mńe.
- inne samogłoski w ogóle nie ulegają zmiękczeniu.
- Połączenia ou i obce au wymawia się jak jedną sylabę, czyli oł, ał.
- R i l między spółgłoskami i na końcu wyrazu po spółgłosce są zgłoskotwórcze (tworzą sylaby - w przybliżeniu pojawia się przed nimi krótkie y), np. ja-bl-ko /jabylko/, krk /kyrk/.
- Ť, ď wymawia się jak bardzo krótkie ć, dź. (Mają się do t, d tak jak polskie ć, dź do c, dz.)
- Ň równa się polskiemu ń.
- Š, č, ž odpowiadają polskim sz, cz, ż, a ich wymowa jest pośrednia między sz, cz, ż, a ś, ć, ź.
- Ř odpowiada polskiemu rz, a jego wymowa, w przybliżeniu r i ż (lub sz, kiedy polskie rz wymawia się jak sz) jednocześnie, jest trudna nawet dla Czechów.
- Dwuznak ch w słownikach traktuje się jak osobną literę znajdującą się po h (Ale normalnie tylko c jest wielkie, np.: Chtěl být blíže k přírodě. - Chciał być bliżej przyrody.). Wymawia się go bezdźwięcznie, jak polskie ch, natomiast h wymawia się dźwięcznie.
- V odpowiada polskiemu w.
- Litery j na początku wyrazu po przed spółgłoskami nie wymawia się, np. jsem /sem/ (jestem), jmeno /meno/ (imię).
- Inaczej niż w polskim podwojone spółgłoski wymawia się jak jedną.
- Pojawiające się w wyrazach obcych dž wymawia się jak polskie dż (?).
- G, x, q, w i ó używa się wyłącznie w wyrazach obcych, np. hamburger, galaxie (galaktyka), tón (ton).
- Miękkotematowe rzeczowniki żeńskie obcego pochodzenia (jak wyżej wspomniane galaxie, Lucie, Francie) wymawia się odpowiednio /galaksije/, /lucije/, /francije/. Zasadniczo wszystkie połączenia i- z samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia wymawiane są jako /ij-/ (np. impresionista wymawiany jest jako /impresijonista/.
- Partykuła ne z czasownikami pisana jest łącznie, inaczej niż w języku polskim: nepoužívám" (nie używam).
- Akcent pada zawsze na pierwszą sylabę.
Gramatyka
Podstawy gramatyki języka czeskiego są podobne. Podobnie jak w języku polskim występuje siedem przypadków rzeczownika. Jednakże ten (nawet w liczbie mnogiej) zawsze pozostaje w swoim rodzaju (on, ona, ono => oni, ony, ona). Znacznie trudniej sytuacja przedstawia się ze składnią (slovosled), która nosi w sobie głębokie znamiona niemczyzny.
W przeczeniu przypadek dopełnienia nie zmienia się, w przeciwieństwie do języka polskiego. Np.
- pol. Mam czas. (biernik)
- cz. Mám čas. (4. pád - biernik)
- pol. Nie mam czasu. (dopełniacz)
- cz. Nemám čas. (4. pád - biernik)
Słownictwo
Czeskie słownictwo tylko na podstawowym poziomie jest podobne do polskiego. Należy jednak pamiętać, że niektóre wyrazy polskie mogą mieć dla Czechów znaczenie wulgarne (np.: odpowiednik polskiego szukać oznacza w sposób bardzo wulgarny czynność spółkowania), albo też zupełnie inne (np. důvod to nie to dowód a powód). W niektórych przypadkach czeszczyzna może słusznie wydawać się podobna do staropolszczyzny i gwary śląskiej.
Ponadto w języku czeskim nie brakuje kalk językowych z języka niemieckiego, który kiedyś dominował na terenach dzisiejszej Republiki Czeskiej. Dominacja ta, a następnie oczyszczanie języka zastępowaniem obcych słów wyrazami pochodzenia słowiańskiego spowodowały, iż czeszczyzna jest znacznie łatwiej przetłumaczalna na język niemiecki (i odwrotnie) niż na polski.
- cz. Chtěla bych si dát obarvit vlasy.
- niem. Ich möchte mir die Haare farben lassen.
- pol. Chciałabym ufarbować włosy.
Powstanie i rozwój
Język czeski powstał z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy zachodniej, chociaż rozwój grup typu TorT (ale już nie orT-) odbył się tak, jak w grupie południowej.
- korva > krava > kráva (pol. krowa < krova)
- melko > mlěko > mléko (pol. mleko < mleko)
- olketь > loketь > loket (pol. łokieć)
Poniżej przedstawiono historię języka czeskiego w porównaniu z historią języka polskiego:
- Prelabializacja przed ą nie zaszła, za to zaszła w gwarach i języku potocznym przed o:
- šč, ždž > šť, žď i zanik zwarcia: dz´ > z, g > h
- Przemiany samogłosek
- i, y, e, a, o, u przetrwały w zasadzie bez zmian (brak miękczenia przed e)
- ь, ъ > 0, e (rozwój jerów jak w polskim, ale brak miękczenia przed ь)
- ě > ´e
- ą > u; ę > ´e, a (zanik nosowości. ´e < ę raczej przed miękkimi spółgłoskami)
- jedynie spółgłoska r była miękczona konsekwentnie, co upodobniło ją do k, g, x zmiękczonych w okresie prasłowiańskim
- zaszło jakby postępowe miękczenie samogłosek (polski przegłos lechicki można określić jako wsteczne utwardzanie): ´a > ě, ´u > i, ´e:, ´a:, ´u: > í
- Długie samogłoski powstawały wg nieco innych reguł niż w języku polskim.
- łączenia dwóch sylab w jedną (grupy typu ojo) zachodziło jakby nieco częściej
- moja > má (pol. moja, ma)
- dyftongizacja i monoftongizacja, np. o: > uo > ů /u:/ (pol. o: > ó: (o pochylone) > ó > u); u: > ou (w śródgłosie i wygłosie, czyli w środku i na końcu wyrazu; częściowo również analogiczne procesy z e i i)
- w wyrazach obcych pojawiają się ó i ú w środku wyrazu
- ogólnie iloczas pozostał
- Sonanty w zasadzie przetrwały. l´ i r´ zlały się z l i r. Jedynie sonant l niekiedy (zwłaszcza po przedniojęzykowych i szumiących) dał lu
- krkъ > krk (pol. kark)
- čr´nъjь > črný (pol. czarny)
- zr´no > zrno (pol. ziarno)
- vr´t- > vrták (pol. viertło)
- vr´xъ > vrch (pol. wierzch)
- vr´ba > vrba (pol. wierzba)
- dl´gъjь > dlouhý (pol. długi)
- stlpъ > sloup (pol. słup < stłup)
- slnьce > slunce (pol. słońce)
- vl´na > vlna (pol. wełna)
- čl´n- > člun (pol. czółno)
- žl´tъjь > žlutý (pol. żółty)
- wl´kъ > vlk (pol. vilk)
- mlv- > mluvit (pol. mowa < mołwa)
- Powstały też nowe sonanty, np.
- jablъko > jablko (pol. jabłko, potocznie /japko/)
- yr > er
- sěkyra > sekera (pol. siekiera)
- Wzmocnienie miękkości: t´, d´, n´ > ť, ď, ň. Np.:
- těsto > těsto /ťesto/ (pol. ciasto)
- Przejście miękkości nie zaszło
- medvědь > medvěd (pol. niedźwiedź < miedźwiedź)
- Zanik miękkości
- c´, s´, z´ (równiez < dz´) i l´ straciły miękkość zlewając się z twardymi wariantami (c´ nie miało takiego wariantu). Np.:
- sěno > seno (pol. siano
- podobnie jak w polskim p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość na końcu wyrazu i przed spółgłoską. Np.:
- goląbь > holub (pol. gołąb)
- inaczej niż w polskim š, ž, č, ř < r´ zachowały miękkość
- Czwarta palatalizacja nie zaszła
- Ogólnie zapis i i y odpowiada stanowi prasłowiańskiemu, z tym że powstało wiele nowych i w wyniku "postępowego miękczenia". Wymowa jednak zlała się, pozostało tylko rozróżnienie w wymowie t, d, n przed i/y.
- ji pozostało
Akcent, pierwotnie ruchomy, ustalił się na pierwszej sylabie, tak jak w języku staropolskim.
Wpływ języka czeskiego na język polski oraz polskiego na czeski
W średniowieczu język czeski był dla polskiego jednym z głównych źródeł zapożyczeń językowych.
Wpływy czeszczyzny na polszczyznę dzielimy dwojako:
- pośrednictwo w przyjmowaniu wyrazów łacińskich (szczególnie terminologii chrześcijańskiej, ze względu na wpływ tej religii po przyjęciu chrztu w 966 roku przez Mieszka I)
Przykładem są: kościół (czes. kostel z łac. castellum), opat (czes. opat z łac. abbate), poganin (czes. pohan z łac. paganus).
- kształtowanie fonetyczne wyrazów staropolskich.
Wpływ ten widoczny jest choćby w nazwach niektórych miejscowości na Śląsku w zaniku samogłosek nosowych, np. Prudnik (zamiast *Prądnik) i Głubczyce' (zamiast *Gląbczyce).
Fonetyczne wpływy czeskiego to także przekształcenia takie jak: wiesiele (staropolski) - wesele (polski), sierce - serce, obywaciel - obywatel.
W renesansie wpływy czeskie na język polski znacznie osłabły, odtąd zapożyczenia z tego języka stały się o wiele rzadsze.
W okresie odradzania się tożsamości czeskiej, wielu czeskich historyków i językoznawców powoływało się na wspólnotę językową i korzystało z zasobów języka polskiego w tworzeniu literackich podstaw języka czeskiego (podobna sytuacja miała miejsce na obszarze dzisiejszej Słowacji).
Zobacz też
Linki zewnętrzne
- Uwagi do języka czeskiego w serwisie eczechy.pl
- Pułapki językowe w jęz. polskim i czeskim
- Klucz polsko-czeski
- Tłumaczenie na czeski
- WordReference - a moderated forum of Slavic languages
- Historia języka czeskiego (po czesku)
- czeska deklinacja, czeska koniugacja - na czeskiej Wikipedii
zachodniosłowiańskie:
czeski •dolnołużycki • górnołużycki •kaszubski •polski •połabskie † •słowacki
wschodniosłowiańskie:
białoruski • rosyjski •rusiński •ukraiński
południowosłowiańskie:
staro-cerkiewno-słowiański † •bułgarski •macedoński •serbsko-chorwacki (bośniacki, chorwacki, serbski) •słoweński
Kategorie
Artykuły wymagające dopracowania | Języki słowiańskie | Czechy